Namnetjuvar i natta

Det finst mange reglar for zoologisk namnsetjing, men ein av dei mest grunnleggjande dreier seg om at to artar/slekter/familier osb. ikkje kan ha det same namnet. Dette er ikkje alltid like lett å halda styr på når det finst så uhorveleg mange artar/slekter/familier osb. på kloten, og ikkje sjeldan vert særleg gode namn brukt fleire gongar på grunn av at biologar gjer feil. Når dette skjer, er det det eldste av dei to namna som har prioritet, og det nyaste må erstattast med eit nytt namn. Eg har gjort dette sjølv, og det er i utgongspunktet heilt ukontroversielt å gjera slikt.

Noko som derimot ikkje er ukontroversielt er å basera ei heil taksonomisk karriere på erstattingsnamn. Med moderne søkeverkty på internett, t.d. Nomenclator zoologicus, er det derimot inga sak å leita fram gamle, til dels gløymde taksonomiske namn for såleis å skaffa seg nokre enkle publikasjonar. Fleire små forskargrupper har difor teke til å publisera rekkjer av små artiklar med nye namn, ofte i sine eigne tidsskrift. Det finst mange skrekkelege døme på dette; ein del av desse er lista opp i O'Hara (2011).

Særleg aktive har den tyrkiske forskargruppa CESA vore. To av forskarane som driv the Centre for Entomological Studies, Ankara har publisert over 70 erstattingsnamn i vidt ulike organismegrupper berre sidan 2008. På lista over namn dei har funne på finn me slektsnamna Cesacoris Koçak & Kermal, 2010, Cesagaster Koçak & Kermal, 2009, Cesandria Koçak & Kermal, 2009, Cesaphasma Koçak & Kermal, 2010 og Cesachilus Koçak & Kermal, 2010; i så forskjellige grupper som teger, fluger, kvefsar, pinnedyr, grashopper, midd, biller og edderkoppar. Sidan dei sjølv gjev ut tidsskrifta dei publiserar i er det vanskeleg å få stoppa dette kaoset, som neppe blir lese i særleg grad av ekspertane og som ikkje tilførar noko nytt til kunnskapen om organismane det er snakk om.

I alle andre fagfelt ville ikkje dette vore noko problem. Kjemikarar, fysikarar og tilmed dei fleste biologar forheldt seg til ubrukeleg tulleforsking gjennom å ignorera det. Regelverket i taksonomisk biologi gjer derimot at slike sjarlatanar må takast alvorleg - det finst ingen eintydige mål på kvalitet i taksonomisk forsking, så når ein vurderar om eit namn er gyldig eller ikkje må ein difor bruka surrogatmål som prioritet (det eldste namnet er alltid riktigast) og gyldig publisering (namna må vera publiserte i ein publikasjon som oppfyller krava til den internasjonale kodeksen for zoologisk nomenklatur). Ein lei konsekvens av dette er at taksonomar som vil ha riktige namn på organismane sine - altså, alle skikkelege taksonomar - er nøydde til å forhalda seg til både suverene monografiar av stjerneforskarar og til amatørmessige makkverk forfatta av talentlause taskenspelarar.

CESA er ikkje berre ubrukeleg - dei publiserar òg nyttige taksonomiske verkty, t.d. Dolichopodidae-nøkkelen til Grichanov et al. (2010). Flaumen av korte artiklar med erstattingsnamn innanfor grupper forfattarane sjølv ikkje er ekspertar på vil derimot neppe føra til anna enn problem for dei som faktisk jobbar med organismane.

Når eg finn homonymiar i litteraturen i dag - det skjer rett som det er - skriv eg som regel til forfattarane av det yngste namnet og ber vedkommande om å ordna opp i situasjonen. Først når desse forfattarane ikkje vil, tek eg saka i eigne hender. Nye namn på gamle taksa bør vera siste utveg.

Dårleg taksonomi og god protokoll: Nye namn i Astraptes fulgerator-komplekset

Larver i Astraptes fulgerator-komplekset. Frå Hebert et al. 2004

OBS! Denne teksten er tungt inspirert av Biodiversity in Focus!

Fleire av dei eldste spørsmåla i biologi dreier seg om sjølve konseptet "art". Er ein art plantar eller dyr ei reell eining i naturen eller berre ein fornuftig klassifikasjon? Viss artar er reelle fenomen, korleis definerar ein dei? Kva slags skilnadar må til for at ein bestand skal vera ein eigen art framfor berre nok ein bestand av ein nærståande art?

Eg kjem ikkje til å svara på nokre av desse spørsmåla med det første - dei er viktige spørsmål å tenkje over for ein biolog, men har ingen klare ukontroversielle svar. Eg skal i staden ta for meg språket som vert brukt når ein omtalar artar innanfor biologien; vitskaplege artsnamn eller "latinske namn".

Eit vitskapleg namn i zoologi som er skrive fullt ut består av eit slektsnamn, eit artsepitet, eit eller fleire forfattarnamn og eit årstal. Slektsnamnet vert skrive i kursiv med stor forbokstav og står for ei gruppe artar som helst skal vera nærare i slekt med kvarandre enn med artar i andre slekter. Artsnamnet er ein unik "merkelapp" på den einskilde arten innanfor slekta, og vert skrive i kursiv med litan forbokstav. Forfattaren til arten er den personen eller dei personane som først gav han namn, og årstalet indikerar kva for år dette skjedde i. Dersom forsking visar at arten høyrer til i ei anna slekt enn den forfattarane først beskreiv han i, set ein parantes rundt forfattarnamnet og årstalet.


Når ein skriv om artane elles brukar ein gjerne forkorta versjonar av det fulle namnet, som regel berre slektsnamn og artsnamn: Homo sapiens i staden for Homo sapiens Linné, 1758. Viss ein har endå mindre plass, kan ein forkorta slektsnamnet: T. rex i staden for Tyrannosaurus rex Osborn, 1905. Ein annan måte å spara plass på, som eg personleg mislikar sterkt, er å kutta ut artsepitetet fullstendig: Mange skriv til dømes Drosophila når dei meiner Drosophila melanogaster Meigen, 1830 (dette er særleg feil fordi denne bananfluga som genetikarane jobbar så mykje med eigentleg bør vera i ei heilt anna slekt, nemleg Sophophora).

Eit vitskapleg namn er biologien sin måte å legga fram hypotesen om at eit sett organismar høyrer saman i ein art. Her kan eg sjølvsagt trekka fram den delvis filosofiske debatten om korleis ein definerar omgrepet "art", men det er ikkje naudsynt for poenget: Når ein set eit vitskapleg namn på eit individ er det ein hypotese om at 1) Individet høyrer til den same arten som typen (originaleksemplaret av arten, som definerar namnet), og 2) arten er distinkt ulik frå artar med andre namn. Det er sjølvsagt mogleg å framsetje desse hypotesane på andre måtar, men som regel blir ikkje dette gjort. Den vitskaplege konvensjonen er at ein brukar vitskaplege namn.

Astraptes boreas Brower, 2010; ei av Brower sine nye artar i Astraptes fulgerator-komplekset. Frå Brower 2010

"Som regel" skal her lesast som "ikkje alltid". I den moderne biologiske røynda hender det nemleg at forskarar ikkje gjev skikkelege namn til hypotesane sine. Det mest kjende dømet på dette er eit studium Hebert et al. (2004) gjorde med sommarfuglar i Costa Rica. Under eit prosjekt for å finna ut kva for plantar åmene til sommarfugl-arten Astraptes fulgerator Walch, 1775 la forskargruppa merke til at larvar som såg litt ulike ut ofte òg var å finna på ulike plantar. Då dei såg på skilnadar i det mitokondrielle genet cox1 fann dei at dei ulike larvane såg ut til å stamma frå ulike delpopulasjonar som ikkje hadde noko med kvarandre å gjera - etter mange artskonsept kunne dette tolkast som eigne artar!

Det var òg dette Hebert et al. (2004) meinte. Mitokondrielt DNA går berre i arv frå mor til avkommet, og sjølve cox1-genet muterar ikkje så ofte. Dersom ei gruppe organismar som ser ut til å vera av same art viser seg å ha to ulike sekvensar av cox1 er det mest sannsynleg at det har gått mange generasjonar sidan den muterte varianten oppsto og dei to sekvensane skilde lag. Dette tyder ikkje alltid at dei to organismegruppene høyrer til ulike populasjonar som ikkje blandar seg med kvarandre, men det kan vera ein god peikepinn. Om ein i tillegg kan byggja opp under cox1-skilnadane med andre skilnadar, t.d. i morfologi, åtferd eller geografisk utbreiing, har ein ein god hypotese om artsstatus.

Hebert et al. (2004) sin artikkel blei lesen av ein vid lesarkrins, og vart særs vidgjeten for sin påstand om at dei fann 10 artar der forskarar tidlegare hadde trudd det berre var ein. Derimot gjorde dei ikkje heimeleksene sine skikkeleg - ingen av artshypotesane blei framstilt som vitskaplege namn, men i staden som katalognummer eller andre kodar (t.d. "FABOV", "MYST", "HIHAMP"). Dette var fordi hypotesane dei la fram dreide seg om element 2) av det vitskaplege namnet - at "artane" var distinkt ulike andre artar. Element 1), hypotesen om at individa høyrde til ein kjend art, blei ikkje utforska - det er ingen som veit kva for ein av Hebert et al. sine cox1-artar type-eksemplaret til Astraptes fulgerator høyrer til i.

Det gjekk seks år. Ingen av forskarane i Hebert sitt team såg ut til å gjera noko for å utforska hypotesane sine vidare. Dei vidt bejubla "nye sommarfuglartane" blei ikkje knytt verken til etablerte namn eller nye namn før seint i fjor. Andrew Brower, som ikkje var knytt til den opphavlege studia og aldri hadde sett eksemplar av nokon av artane, skreiv ein kort artikkel i Systematics and Biodiversity der han gav formelle vitskaplege namn til alle ti hypotesane til Hebert (Brower 2010). Eit døme på ei av artsbeskrivingane [mi omsetjing]:

Astraptes procrastinator, n.sp.

Typelokalitet: Costa Rica, Alajuela Prov. Area de Conservacion Guanacaste, Sector Santa Rosa, Cafetal, 10.85827° N, 85.61089° W, 280 m.

Diagnose: Arten kan skiljast frå andre medlemmar av Astraptes fulgerator-komplekset ved hjelp av følgande karakterkombinasjon i DNA-strekkoden [cox1]: 52C; 109T; 649T.

Holotype [typeeksemplar]: Eksemplar 93-SRNP-7060, lagra ved Universitetet i Pennsylvania

Merknad: Denne arten tilsvarar [...] "FABOV" i Hebert et al. (2004)

Etymologi: Namnet speglar på den lange tida det tok frå arten vart oppdaga til han vart beskriven [procrastinator tyder somlekopp, bloggar.anm.].

Astraptes anaphus (Cramer, 1777), ein Astraptes-art som ikkje høyrer til i fulgerator-komplekset. Frå wikipedia.

Denne artsbeskrivinga er ikkje typisk for artsbeskrivingar generelt, men gjev eit godt bilete av grunntonen i Brower (2010). Normalt ville ei slik beskriving gjere greie for det som er kjend av morfologiske og økologiske kjenneteikn ved arten. Regelverket som styrer zoologiske namn, ICZN, krev derimot berre at ein gjev ei "diagnose" som fortel korleis arten kan skiljast frå andre artar. I høvet Astraptes procrastinator Brower, 2010 er desse kjenneteikna basar i cox1-sekvensen som vart brukt i Hebert et al: plass 52 i sekvensen er ein C, medan plass 109 og plass 649 er T-ar.

Som tilhengar av heilskapleg taksonomi meiner eg dette er dårlege artar som treng meir forsking. Forhåpentlegvis vil ein ekspert på sommarfuglar i ikkje så altfor fjern framtid låna det som finst av typeeksemplar og bruka dei saman med ferskfanga materiale til å revidera artskomplekset. Det trengs både studium av fleire gensekvensar og detaljstudium av morfologi for å få klarheit i kva for artar som tålar å bli gått etter i sømane, kva for ein av dei som er den verkelege Astraptes fulgerator og kva for nokre som må synonymiserast med kvarandre.

Likevel synst eg ikkje det er Andrew Brower som er skurken her. Det einaste han gjorde var å standardisera Hebert et al. (2004) sine hypotesar til det språket slike hypotesar oftast blir framsett i. Om hypotesane er gode eller ikkje, er eit anna spørsmål - Brower har i ein tidlegare analyse (2006) demonstrert at mange av Hebert et al. (2004) sine artar ikkje ein gong er eintydige ut frå cox1! Det Brower har gjort no er å visa i klartekst for andre biologar kva hypotesane til Hebert et al. faktisk går ut på.



Referansar:
Brower, A.V.Z. 2006. Problems with DNA barcodes for species delimitation: 'ten species' of Astraptes fulgerator reassessed (Lepidoptera: Hesperiidae). Systematics and Biodiversity, 4, 127–13 10.1017/S147720000500191X
Brower, A.V.Z. 2010. Alleviating the taxonomic impediment of DNA barcoding and setting a bad precedent: names for ten species of ‘Astraptes fulgerator’ (Lepidoptera: Hesperiidae: Eudaminae) with DNA-based diagnoses. Systematics and Biodiversity, 8: 485 – 491. 10.1080/14772000.2010.534512
Hebert,  P.D.N., Penton, E.H., Burns, J.M., Janzen, D.H. & Hallwachs, W.T. 2004. Ten species in one: DNA barcoding reveals cryptic species in the semitropical skipper butterfly Astraptes fulgerator. Proceedings of the National Academy of Sciences, 101, 14812-14817 10.1073/pnas.0406166101

Vekesdyret: Pericoma nielseni Kvifte, 2010

Pericoma nielseni (hann) - genitalia

Pericoma blandula - ein nærskyld art.

I 1964 fann den danske insektforskaren Boy Overgaard Nielsen nokre sommarfuglmygg han ikkje klarte å plassera. Dei var særs like dei allereie kjende artane Pericoma blandula Eaton, 1893 og Pericoma fallax Eaton, 1893; men skilde seg ved fleire detaljar på hannen sine kjønnsdelar. Hjå dei to nemnde artane har gonopodane - dei to-ledda lemane som sjølve penis ligg mellom - like lang spiss som rot i det ytste leddet (sjå figur til høgre). Sjølve penis er òg ulikt forma. Han beskreiv den nye arten som ein ny art under namnet Pericoma formosa - "den vakre Pericoma" i direkte oversetjing (Nielsen 1964).

Eit godt namn i vitskapleg samanheng skal som kjend helst vera eintydig. Det kan ein diverre ikkje seie om Pericoma formosa - allereie i 1905 vart det beskriven ein sommarfuglmygg-art under dette namnet basert på fossil i baltisk rav (Meunier 1905). Sidan dyra det er snakk om her ikkje har så mykje med kvarandre å gjera og garantert høyrer til ulike artar måtte difor B.O. Nielsen sin Pericoma formosa få eit nytt namn, sidan denne vart beskriven sist. Valet fall på Pericoma nielseni, for å heidra nettopp B.O. Nielsen (Kvifte 2010).

Eg har sjølv fanga P. nielseni ein gong eg samla insekt ved Linnestranda utanfor Drammen. Dyret gjorde ikkje skam på det gamle namnet sitt - formosa tyder "vakker".

Referansar:
Kvifte, G. M. (2010) Pericoma nielseni nom. nov., a replacement name for Pericoma formosa Nielsen, 1964, preoccupied by Pericoma formosa Meunier, 1905 (Diptera: Psychodidae). Zootaxa, 2726, 68. Link.
Meunier, F. (1905) Monographie des Psychodidae de lámber de la baltique. Annales historico-naturales Musei nationalis Hungarici, 3, 235-255.
Nielsen, B. O. (1964) Studies on Danish Psychodidae (Diptera: Nematocera) II. Natura Jutlandica, 12, 149-161.