Dinosaurstudium: Å studera det ein ikkje finn fossil av

Hovudskalle av Tyrannosaurus rex, frå Wikipedia

Tyrannosaurus rex Osborn, 1905 er ein av dei mest ikoniske predatorane i jordas historie. Dyret var langt frå det største rovdyret mellom dei tradisjonelle dinosaurane, men ingen andre forhistoriske "skrekk-øgler" har hatt medietekke nok til å koma i nærleiken av Tyrannosaurus sin plass i populærkulturen. Kanskje er dette på grunn av eit uvanleg elegant namn, kanskje er det fordi arten er kjend frå fleire relativt komplette skjelett, kanskje er det fordi arten blei beskriven samtidig som populærkulturen byrja fatta interesse for dinosaurar. Eg er ikkje dinosaursosiolog, men eg vil gjetta på at det mest sannsynleg er ein kombinasjon av fleire faktorar.

Til tross for den enorme interessa det er for dinosaurar er det lite ein veit konkret om dei utanom dei harde paleontologiske fakta: desse knoklane ser slik og slik ut og er funne i bergartar som ser slik og slik ut. Sidan moderne geologi er ein sofistikert vitskap er det mykje ein kan lesa ganske ukontroversielt av dette - avsetnadane kan daterast med stor presisjon, og systematiske paleontologar kan rekonstruera dyr basert på avanserte morfologiske analyser av knoklane og fylogenetiske samanlikningar med andre organismar i no- og fortid.

Likevel er det mange felt ein berre kan spekulera om. Morfologi er relativt greitt å rekonstruera fordi det baserar seg på harde fakta - forsteina fysiske knoklar ein kan måla og vega. Om ein interesserar seg for fleire ting enn sjølve morfologien vert det derimot noko vanskelegare, sjølv om det framleis ikkje er umogleg. Likevel vert grenser stadig flytta også her, og mykje som lenge berre var vill gjetting kan i dag studerast med etterprøvbare, vitskaplege metodar. Eit døme på dette er dinosaur-farge - Zhang et al. (2010) fann nyleg rester av pigmentklassa melanosomar i fossile fjær frå kinesiske rovdinosaurar, og kunne rekonstruera at t.d. Sinosauropteryx Ji & Ji, 1996 hadde ein stripete hale med tonar av kastanjebrun og raud.

Spekulativ paringsstilling for Tyrannosaurus rex. Frå Wikipedia.

Òg for Tyrannosaurus finnest det gode døme på studium av åtferd, ein eigenskap som eigentleg ikkje let seg fossilisera. Det har lenge vore debattert om arten var ein aktiv jegar eller om han primært levde av åtsel (t.d. Erickson et al. 1996; Ruxton & Houston 2003). Dette kan ein ikkje godt finna ut av ved å gå ut og sjå på korleis individ av arten brukar tida si, men ein kan bruka ulike metodar for å finna ut om han var i stand til begge delar. Erickson et al. (1996) såg på dinosaurbein med tannmerker frå Tyrannosaurus og brukte desse til å estimera kor kraftig bittet var; ut frå logikken om at jakt krev kraftigare bitt enn det å eta allereie daudt kjøt. Dei fann at bittet var på mellom 6000 og 13600 Newton, det vil seie om lag like kraftig som ein velvaksen alligator... Andre datakjelder som kan kasta lys over dette spørsmålet er m.a. studium av biomekanikken til knoklar inne i hovudet, paleoøkosystemproduktivitet, sliteskadar på tenner o.a.

Mange ting må ein likevel framleis berre spekulera seg fram til. Dei beste spekulasjonane er dei som botnar i fylogenetiske forskingsfunn - ein gjer gjetningar basert på dei best tilgjengelege rekonstruksjonane av slektskapet til organismane ein studerar. Det er avgrensa kor langt ein kan nå med slike gjetningar, men ikkje så avgrensa at det ikkje er interessant.

Basert på ei lang rekke morfologiske og etter kvart òg genetiske karakterar veit ein i dag med stort sannsyn at dei næraste nolevande slektningane til dinosaurane er fuglar - faktisk gjev ikkje omgrepet "dinosaur" meining frå ein biosystematisk ståstad dersom ein ikkje reknar fuglane som dinosaurar, sidan forfedrane til fuglane var dinosaurar. På engelsk skil ein mellom "dinosaurs" og "non-avialian dinosaurs" - dinosaur-omgrepet omfattar fuglar og må spesifiserast som "dinosaurar-som-ikkje-er-fuglar" når ein meiner dyra som i dagligtale vert kalla dinosaurar. Eg vil, for å gjera det enkelt, skilja mellom "dinosaurar" for forhistoriske skrekkøgler og "Dinosauria" for gruppa som omfattar dei forhistoriske skrekkøglene og etterkomarane deira fuglane.

Forenkla fylogenetisk tre for Dinosauria og krokodillar. Bilete frå Wikipedia, ellers heimesnekra.

Den nolevande organismegruppa som ligg nærast denne Dinosauria-kladen er etter alt å døme krokodillane, som har tilsvarande skjelstruktur (hugs at fuglar har skjel på klørne) og fleire indre anatomiske karakterar til felles som dei ikkje delar med andre organismegrupper. Dette tyder på at krokodillar og dinosaurar inkludert fuglar har hatt ein felles stamfar dei ikkje delar med nokon andre organismegrupper på jorda i dag - dei er søstergrupper. Eigenskapar som er like hjå fuglar og krokodillar kan ein stort sett gå ut frå at er arva frå denne felles stamfaren. Dette kallast fylogenetisk parantes, eller "phylogenetic bracketing" på engelsk.

Kva er det du seier, vil du ha døme på praktisk bruk av parantes? Del to av denne serien skal handla om dei ytre hann-kjønnsorgana til dinosaurane, belyst med detaljstudium av krokodillane og fuglane sine fallosar. Følg med!

Referansar:
ERICKSON, G. M., VANKIRK, S. D., SU, J. T., LEVENSTON, M. E., CALER, W. E. & CARTER, D. R. 1996. Bite-force estimation for Tyrannosaurus rex from tooth-marked bones. Nature, 382, 706-708.
RUXTON, G. D. & HOUSTON, D. C. 2003. Could Tyrannosaurus rex have been a scavenger rather than a predator? An energetics approach. Proceedings of the Royal Society B-Biological Sciences, 270, 731-733.
ZHANG, F. C., KEARNS, S. L., ORR, P. J., BENTON, M. J., ZHOU, Z. H., JOHNSON, D., XU, X. & WANG, X. L. 2010. Fossilized melanosomes and the colour of Cretaceous dinosaurs and birds. Nature, 463, 1075-1078.

Småstoff om stankelbein

Tipula (Tipula) paludosa Meigen, 1830. Frå wikimedia commons.

Den største gruppa av tovenger målt i beskrivne artar er stankelbeina, overfamilie Tipuloidea: I følgje Oosterbroek (2012) er det kjend 15 345 artar fordelt på rundt 680 slekter. 242 artar er kjend frå Noreg, men mange artar står sannsynlegvis att å finna før me har nokon vidare oversikt - i Sverige har dei 356 (Oosterbroek 2012).

Klassifikasjonen av stankelbein har variert ein del mellom ulike forfattarar. Dei fleste europeiske forfattarar (t.d. Oosterbroek 2012) reknar dei som fire ulike familiar: Tipulidae, Limoniidae, Pediciidae og Cylindrotomidae. Amerikanske entomologar har på si side tradisjonelt rekna desse gruppene som ulike underfamiliar av Tipulidae; og har såleis omtala dei med "-inae" som ending i staden for "idae".

Tipulidae sensu stricto (i smal forstand) omfattar nokre av dei største kjende tovengene og vert kjenneteikna av at framdelen av hovudet er forlenga til ei snute. Vidare er det ytste leddet av palpane avlangt og sylinderforma, og antennene har normalt 13 segment (Oosterbroek 2006). Denne familien omfattar over 4000 artar på verdsbasis og 94 i Noreg (Oosterbroek 2012), og er den gruppa stankelbein som har vorte best undersøkt her i landet (Hofsvang 1992).

Larve av Cylindrotomidae-arten Phalacrocera replicata (L. 1758). Frå wikimedia commons.

Cylindrotomidae er mest karakteristisk på larvestadiet, der kroppen er dekt av kjøtaktige utvekstar (Peterson et al. 2010). Som vaksne kan ein kjenna dei på ei tregreina R-åre og på at hannen sitt forplantingsorgan er delt i tre. Ein kjenner til tre norske artar, i slektene Cylindrotoma og Phalacrocera (Oosterbroek 2010).

Dicranoptycha fuscescens (Schummel, 1829) er ikkjs så skummel som namnet skulle tilseie. Frå wikipedia.

Dei langt fleste stankelbein høyrer til familien Limoniidae, eller småstankelbein. Her er det kjend over 10 000 artar på verdsbasis; 127 av desse i Noreg (Oosterbroek 2012). Sidan så mange som 207 er kjend frå Sverige og 197 er funne i Finland, burde det vera nok å gjera for flittige faunistikarar i tida framover. Familien manglar klare fellestrekk som skil dei frå dei andre tre familiane, sjølv om nokre trekk har vorte foreslått som moglege apomorfiar (Petersen et al. 2010).

Pedicia rivosa (L., 1758) - ein storvakst og relativt vanleg art som er lett å kjenne att på dei mørkt farga vengene. Frå wikipedia.

Den siste av dei fire stankelbeingruppene, Pediciidae, har tradisjonelt vore rekna som ein del av Limoniidae. Dei skil seg derimot frå desse ved å ha hår mellom fasettane på augo sine, i tillegg til detaljar i vengemønsteret (Oosterbroek 2006). Det var tsjekkaren Starý (1992) som først kom fram til at gruppa burde vera ei eiga familie; noko som støttast av molekylære data (Petersen et al. 2010). Frå Noreg er det kjend 18 artar; om lag like mange som i Sverige og i Finland.

Stankelbeina sin fylogeni, modifisert frå Petersen et al. (2010).

Det nyaste nye i Tipuloidea er Petersen et al. (2010) sin hypotese om evolusjon basert på eit kombinert datasett av både morfologiske og molekylære data frå to ulike gen. Desse forfattarane foreslo ein klassifikasjon der gruppa delast i to familiar: Pediciidae og Tipulidae, basert på at Pediciidae havna som søstergruppe til heile resten av Tipulidae. Den tradisjonelle familien Limoniidae viste seg å vera parafyletisk - i staden for at småstankelbeina utgjer ei sjølvstendig monofyletisk gruppe dukkar både Cylindrotomidae og Tipulidae opp innanfor denne gruppa. Siste ord er derimot ikkje sagt - dei morfologi-baserte stankelbeinsystematikarane brukar framleis dei fire familiane eg har skildra her, og før slektskapet innanfor Limoniidae er forstått betre vil det nok neppe skje store endringar i den klassifikasjonen som er i bruk.

Eg satsar på å presentera nokre stankelbein-artar i nærare detalj i ikkje altfor fjern framtid.


Referansar:

Hofsvang, T. (1992). A check list of Norwegian Tipulidae (Diptera). Fauna Norvegica Ser. B., 39, 77-79
Oosterbroek, P. (2006). The European Families of the Diptera. identification, diagnosis, biology. Utrecht: KNNV Publishing 
Oosterbroek, P. (2012). Catalogue of the Craneflies of the World (Diptera, Tipuloidea: Pediciidae, Limoniidae, Cylindrotomidae, Tipulidae). Tilgjengeleg frå http://nlbif.eti.uva.nl/ccw/index.php 
Petersen,  M.J., Bertone, M.A., Wiegmann, B.M. & Courtney, G.W. Phylogenetic synthesis of morphological and molecular data reveals new insights into the higher-level classification of Tipuloidea (Diptera). Systematic Entomology, 35 (3), 526-545 
Starý J. (1992). Phylogeny and classification of Tipulomorpha, with special emphasis on the family Limoniidae. Acta Zoologica Cracoviensia, 35, 11-36.

Vekesdyret: Psychoda grisescens Tonnoir, 1922

Kjønnsorganet til hannen av Psychoda grisescens Tonnoir, 1922

Eg har eit liberalt vekeomgrep.

Psychoda grisescens Tonnoir, 1922 er ein relativt vanleg art som finst vidt utbreidd i heile Europa. Han er ikkje mellom dei enklaste Psychoda-artane å ta, då dei artsspesifikke karakterane er vanskelege å skildra utan særs teknisk språk. Nokre kjenneteikn er at aedeagus har ein paramer som kurvar elegant over distiphallus; den subgenitale plata er U-forma og hårlaus, hypandrium er tilnærma rektangulært og ofte med små tenner på sidene.

Det har vore ein del diskusjon kring kor mykje variasjon som er til stades i P. grisescens. Withers (1988) meinte t.d. at Psychoda pusilla Tonnoir, 1922 berre er ein atypisk morf der sanseorgana på antennene har ei ekstra grein. Eg reknar desse to som eigne artar basert på Ježek (2007), men synst godt nokon kunne beskriva typematerialet av pusilla på nytt. Dette skal finnest ved naturhistorisk museum i Wien.

Meir interessant variasjon, som i litan grad har vore diskutert i litteraturen, kan finnest i retninga dei asymmetriske genitaliane peikar. Alle eksemplar eg har sett, både som illustrasjonar i litteraturen og som eksemplar i samlingar, har hatt parameren peikande til høgre (parameren er den strukturen som krøllar seg opp rundt "hovudskaftet" om lag midt på biletet). Louis Boumans har derimot fotografert eit dyr frå Nederland der denne strukturen peikar til venstre - sjå bilete her. Asymmetri som går i begge retningar er òg observert i slekta Tonnoiriella (Withers 1997). Det kunne vore interessant å vita litt om den genetiske bakgrunnen for desse "keiv-hendte" hannane, og om det òg finst "keiv-hendte" hoer...

Referansar:
Ježek, J. 2007. New Records of Moth Flies (Diptera, Psychodidae) from Poland with description of Apsycha gen.nov. Acta Zoologica Universitatis Comenianae, 47, 145-160.
Withers, P. 1988. Revisionary notes on British species of Psychoda Latreille (Diptera, Psychodidae) including new synonyms and a species new to science. British Journal of Entomology and Natural History, 1, 69-76.
Withers, P. 1997. Tonnoiriella disneyi sp. n. and Threticus balkaneoalpinus, new to Britain (Diptera, Psychodidae). Dipterists Digest, 4, 61-64.

Sommarfuglmyggen og dei skeivfordelte kjønnsratane

 Eg har ingenting imot feministisk filosofi, og det har tydelegvis ikkje Clogmia albipunctata heller.

(Modifisert frå masteroppgåva mi)

Dei aller fleste samlingar eg har gjort av sommarfuglmygg har vore sørgeleg dominerte av hokjønn. Eg seier sørgeleg ikkje fordi eg er misogynist, men fordi morfologi-basert identifisering er langt enklare når ein har med hannar å gjera enn når ein berre har tilgong på hoer.

Eit kjønnstilhøve er vanlegvis om lag 50/50, i alle fall i teorien. Dette har med å gjera at det kjønnet som er i mindretal som regel har ein selektiv fordel - dersom det t.d. er eit fleirtal av hoer i ein bestand vil det vera evolusjonært gunstig å produsera fleire hannar, og vice versa. Såleis vil kjønnstilhøvet halda seg rundt 1:1 - ein såkalla Fisheriansk kjønnsrate (Fisher 1930 sitert i Hamilton 1967).

Så var det dette med teori og praksis. I Budongo-samlinga mi er kjønnstilhøva konsistent skeivfordelte - av 546 eksemplar totalt er berre 120 hannar. Nøyaktig kor stort fleirtal hoene er i varierar, men berre unnataksvis kjem prosentdelen hannar opp mot 50%.

Skeive kjønnsfordelingar er vanlege i samlingar av mange slags insekt, og kan slå ut begge vegar. Innanfor Psychodidae er fenomenet særs vanleg og kan sjåast både i tropane og i tempererte strøk (Svensson, 2009, Wolf et al., 1988, Wagner, 1979, Wagner, 1980), og både i klekkefeller, (Wolf et al., 1988, Wagner, 1979, 1980), malaisefeller (Svensson, 2009, pers.obs.) og lysfeller (Louis Boumans, unpubl.).

Psychoda satchelli Quate, 1955 gjer seg klar til å reise kjerringa - bokstaveleg talt.

Det har vorte foreslått fleire ulike forklaringar på dei skeivfordelte kjønnsfordelingane. Wagner (1980) meinte at fangstmetoden hadde mykje å seie - hoer blei i større grad tiltrukke felledesignet hans enn det hannar blei. Sannsynlegvis har dette noko for seg i einskildhøve, men sidan ein ser det same fenomenet i så mange forskjellige felletypar er det neppe ein god generell forklaring. Andre moglege løysingar kan ligga i artane sine livshistoriske tilpassingar - nokre artar er t.d. heilt eller delvis partenogenetiske, m.a. dei ganske vanlege artane Psychoda lativentris, Ps. alternata, Ps. phalaenoides og Ps. albipennis (dette vil seie at dei produserar avkom gjennom aseksuell reproduksjon). Det kan òg vera ein del av forklaringa at hoene normalt lever fleire dagar lengre enn hannar og såleis har betre tid på seg til å gå i feller (Wagner, 1980)...

Ein evolusjonær faktor som ofte førar til skeivfordelte kjønnstilhøve er låg genutveksling mellom populasjonar og såleis låg konkurranse mellom hannar (Hamilton, 1967). Dette er særleg vanleg hjå parasittiske insekt, nokre midd og ikkje minst barkebiller som formeirar seg ved ekstrem innavl - søskenparing. Sidan ein hann er i stand til å befrukta egga til i teorien eit uendeleg tal på hoer, er det ingen vits i å produsera meir enn ein hann dersom hannane ikkje kjem til å møta konkurranse. Hamilton (1967) fann eit visst empirisk belegg for at kjønnsratar hjå parasittiske insekt jamna seg ut når fleire hoer la egg på same vert.

Radius på sirkelen representerar totalt tal på individ. Kryssa er gjennomsnittsverdiar for vegetasjonstypane.

Dette er særs interessant teoretisk, men sannsynlegvis inga god forklaring for dei fleste Psychodidane. I det minste hannar av slekta Psychoda er særs dyktige til å koma seg frå stad til stad, sjølv om ein kanskje ikkje skulle tru det når ein ser dei fly. Data frå felteksperiment med bola-edderkoppar (Mastophora spp.) tilseier at desse hannane sporar opp moglege partnarar ved å lukta etter feromonar: ungdyr av bolaedderkoppar brukar særs effektive, artsspesifikke kjemiske signal til å tiltrekka seg Psychoda, og kvar Mastophora-art er spesialisert på kvar sin Psychoda-art (Yeargan & Quate, 1996).

Sist, men ikkje minst, er det mange insektgrupper som er sårbare for infeksjonar med ei bakterie som heiter Wolbachia. Denne slekta er godt studert i mange ulike insektgrupper, og er vist å kunne forstyrra utvikling av hannar og føra til partenogenese (jomfrufødsel) i mange ulike vertsartar (Werren, 1997). Det er ikkje kjend Wolbachia frå Psychoda eller andre vanlege sommarfuglmygg, men ein kjenner mange høve frå sandmygg Phlebotominae (Ono et al., 2001, Matsumoto et al., 2008). Hadde eg hatt tid og råd kunne eg ganske enkelt ha sett etter Wolbachia-DNA i Psychodidae-prøvane mine, men det har eg diverre ikkje.

Fleire mini-utdrag kan dukka opp når du minst ventar det.

Referansar:

Hamilton, W. D. (1967) Extraordinary Sex Ratios. Science, 156, 477-488.

Matsumoto, K., Izri, A., Dumon, H., Raoult, D. & Parola, P. (2008) First detection of Wolbachia spp., including a new genotype, in sand flies collected in Marseille, France. Journal of Medical Entomology, 45, 466-469.

Ono, M., Braig, H. R., Munstermann, L. E., Ferro, C. & O'Neill, S. L. (2001) Wolbachia infections of phlebotomine sand flies (Diptera : Psychodidae). Journal of Medical Entomology, 38, 237-241.

Svensson, B. W. (2009) Fjärilsmyggfaunan i ett hagmarksområde och en ladugård i östra Blekinges skogsland. Med en översikt av familjen Psychodidae:s morfologi, systematik och utforskande, samt särskilt de svenska Psychoda s.l. -arternas biologi. Entomologisk Tidskrift, 130, 185-206.

Wagner, R. (1979) Psychodidenstudien im Schlitzerland. - Schlitzer produktionsbiologische Studien (26). Archiv für Hydrobiologie Supplement, 57, 38-88.

Wagner, R. (1980) Lunzer Psychodiden (Diptera, Nematocera). Schlitzer produktionsbiologische Studien (21). Limnologica (Berlin), 12, 109-119.

Werren, J. H. (1997) Biology of Wolbachia. Annual Review of Entomology, 42, 587-609.

Wolf, M., Matthias, U. & Roldan, P. (1988) Estudio del desarrollo de los insectos acuaticos, su emergencia y ecologia en tres ecosistemas diferentes en el departamento de Antioquia. Actualidades Biologicas (Medellin), 17, 2-27.

Yeargan, K. V. & Quate, L. W. (1996) Juvenile Bolas spiders attract Psychodid flies. Oecologia, 106 (2), 266-271.

Namnetjuvar i natta

Det finst mange reglar for zoologisk namnsetjing, men ein av dei mest grunnleggjande dreier seg om at to artar/slekter/familier osb. ikkje kan ha det same namnet. Dette er ikkje alltid like lett å halda styr på når det finst så uhorveleg mange artar/slekter/familier osb. på kloten, og ikkje sjeldan vert særleg gode namn brukt fleire gongar på grunn av at biologar gjer feil. Når dette skjer, er det det eldste av dei to namna som har prioritet, og det nyaste må erstattast med eit nytt namn. Eg har gjort dette sjølv, og det er i utgongspunktet heilt ukontroversielt å gjera slikt.

Noko som derimot ikkje er ukontroversielt er å basera ei heil taksonomisk karriere på erstattingsnamn. Med moderne søkeverkty på internett, t.d. Nomenclator zoologicus, er det derimot inga sak å leita fram gamle, til dels gløymde taksonomiske namn for såleis å skaffa seg nokre enkle publikasjonar. Fleire små forskargrupper har difor teke til å publisera rekkjer av små artiklar med nye namn, ofte i sine eigne tidsskrift. Det finst mange skrekkelege døme på dette; ein del av desse er lista opp i O'Hara (2011).

Særleg aktive har den tyrkiske forskargruppa CESA vore. To av forskarane som driv the Centre for Entomological Studies, Ankara har publisert over 70 erstattingsnamn i vidt ulike organismegrupper berre sidan 2008. På lista over namn dei har funne på finn me slektsnamna Cesacoris Koçak & Kermal, 2010, Cesagaster Koçak & Kermal, 2009, Cesandria Koçak & Kermal, 2009, Cesaphasma Koçak & Kermal, 2010 og Cesachilus Koçak & Kermal, 2010; i så forskjellige grupper som teger, fluger, kvefsar, pinnedyr, grashopper, midd, biller og edderkoppar. Sidan dei sjølv gjev ut tidsskrifta dei publiserar i er det vanskeleg å få stoppa dette kaoset, som neppe blir lese i særleg grad av ekspertane og som ikkje tilførar noko nytt til kunnskapen om organismane det er snakk om.

I alle andre fagfelt ville ikkje dette vore noko problem. Kjemikarar, fysikarar og tilmed dei fleste biologar forheldt seg til ubrukeleg tulleforsking gjennom å ignorera det. Regelverket i taksonomisk biologi gjer derimot at slike sjarlatanar må takast alvorleg - det finst ingen eintydige mål på kvalitet i taksonomisk forsking, så når ein vurderar om eit namn er gyldig eller ikkje må ein difor bruka surrogatmål som prioritet (det eldste namnet er alltid riktigast) og gyldig publisering (namna må vera publiserte i ein publikasjon som oppfyller krava til den internasjonale kodeksen for zoologisk nomenklatur). Ein lei konsekvens av dette er at taksonomar som vil ha riktige namn på organismane sine - altså, alle skikkelege taksonomar - er nøydde til å forhalda seg til både suverene monografiar av stjerneforskarar og til amatørmessige makkverk forfatta av talentlause taskenspelarar.

CESA er ikkje berre ubrukeleg - dei publiserar òg nyttige taksonomiske verkty, t.d. Dolichopodidae-nøkkelen til Grichanov et al. (2010). Flaumen av korte artiklar med erstattingsnamn innanfor grupper forfattarane sjølv ikkje er ekspertar på vil derimot neppe føra til anna enn problem for dei som faktisk jobbar med organismane.

Når eg finn homonymiar i litteraturen i dag - det skjer rett som det er - skriv eg som regel til forfattarane av det yngste namnet og ber vedkommande om å ordna opp i situasjonen. Først når desse forfattarane ikkje vil, tek eg saka i eigne hender. Nye namn på gamle taksa bør vera siste utveg.

Vekesdyret: Setomima gloriosa (Tonnoir, 1939)

Hanngenitalia hjå Setomima gloriosa (Tonnoir, 1939).

Setomima gloriosa (Tonnoir, 1939) blei først beskriven basert på dyr samla i Kilembe, som ligg ved Rwenzori-fjella sørvest i Uganda (Tonnoir 1939). Arten vart av Tonnoir plassert i Brunettia, men sidan denne slekta var så dårleg definert fram til 1960-talet sa ikkje dette mykje om slektskapa til arten. Setomima var enno dårlegare definert på denne tida og blei ikkje teken seriøst som sjølvstendig biologisk eining før på 1960-talet (Duckhouse 1966).

S. gloriosa kan kjennast att m.a. på den U-forma bakkanten på undersidan av det tiande bakkroppssegmentet og på den asymmetriske ytre delen av kjønnsorganet; som ein ser på biletet er den høgre "penisen" mykje tjukkare og kraftigare enn den venstre (Duckhouse 1987). Som så mange andre afrikanske Setomima har arten vidare butte gonopodar, antenner av 16 korte og runde segment og cerci med to grupper av karakteristiske føletrådar - ein ytst og ein om lag midt på. Hjå S. gloriosa er sjølve cerciane forma som kyllinglår - dei ligg til høgre på biletet øvst.

Slik ser arten ut i det fri.

Mine eksemplar er tekne på campus ved Makerere-universitetet i Kampala, Uganda, der eg både samla og tok bilete av dei. Frå før er arten kjend frå to funn frå to ulike land. I tillegg til originalfunnet i Rwenzorifjella sør i Uganda er arten funnen 39 km sør for Walikale i den Demokratiske Republikken Kongo (tidlegare Zaire).

Då eg først innsåg at desse dyra høyrde til ein art som var beskriven frå før, blei eg særs entusiastisk og jubla så høgt det let seg gjera å jubla utan å forstyrra nokon. I samlingane mine frå Afrika har eg nemleg over 40 nye artar og berre rundt 3-4 som var kjende for vitskapen frå før.

Referansar:

Duckhouse, D. A. (1966) Psychodidae (Diptera, Nematocera) of Southern Australia: subfamily Psychodinae. Transactions of the Royal Entomological Society of London, 118, 153-220.

Duckhouse, D. A. (1987) A revision of Afrotropical Setomima, elucidation of their genealogical relationships and descriptions of other Afrotropical Psychodinae (Diptera: Psychodidae). Annals of the Natal Museum, 28, 231-282.

Tonnoir, A. L. (1939) Psychodidae. In: British Museum (Natural History): Ruwenzori Expedition 1934-5, 1 (4), 35-80.

Spermophilus: Slangejegarar med grove namn

Europeisk sisel, Spermophilus citellus (L., 1766)

Ekorn (familien Sciuridae) er stilige dyr, som eg allereie har vore inne på. Med dagens innlegg startar eg ein ganske sporadisk serie om mangfaldet deira, kor eg går gjennom ekornfamilien klad for klad etter innfallsmetoden. Den første ekorngruppa eg vil presentera kallast normalt siselar på norsk, men vert vitskapleg omtala ved slektsnamnet Spermophilus. 

Om dette høyrast i overkant grovt ut, kan eg trøysta dykk med at det i utgongspunktet nok ikkje var meint slik - sisteleddet philus tyder riktignok "ven/elskar" på gresk, men sperma er i denne samanhengen brukt i tydinga "frø". Med andre ord snakkar me her om fødeval heller enn om seksuelle preferansar.

Spermophilus var lenge med sine over 40 artar mellom dei større pattedyrslektene. Nyare forsking har derimot vist at mange av dei tradisjonelle Spermophilus-artane var nærare i slekt med præriehundar Cynomys og murmeldyr Marmota; og slekta har difor vorte delt opp i totalt ni slekter. Slik zoologar definerar Spermophilus i dag tel slekta 14 artar; alle frå Eurasia (Steppan et al. 2004, Helgen et al. 2009).

Ictidomys tridecemlineatus (Mitchill, 1821)

Spermophilus-gruppa av slekter er ikkje berre mangfaldig når det gjeld artsrikdom - ho viser òg betydeleg variasjon når det gjeld habitatval. Riktignok er alle artane bakkelevande, men ein kan finna artar frå høg-Arktis til Mellom-Amerika; frå knusktørre ørkenar til våte præriesumpar. Nokre av artane er viktige nøkkelartar i økosystema dei lever i: Urocitellus canus (Merriam, 1898) er t.d. eit nyttedyr for mange av plantane i habitatet sitt i Nordvest-USA. Hola ekornet grev er nemleg viktige for å få luft ned i jordsmonnet (Russell Cole & Wilson 2009).

Ekorn er som regel rekna som planteetarar, men trass i namnet er det ikkje berre frø dei et i Spermophilus-gruppa. U. canus et mykje skot, knoppar og grøne blad, men er òg ein ivrig konsument av sikadar og andre insekt (Russell Cole & Wilson). Ictidomys tridecemlineatus (Mitchill, 1821) har vorte observert i det han jakta på og åt ein slange (Wistrand 1972).

Referansar:
Helgen, K.M., Russell Cole, F., Helgen, L.E. & Wilson, D.E. 2009. Generic revision in the Holarctic ground squirrel genus Spermophilus. Journal of Mammalogy, 90, 290-305.
Russell Cole, F. & Wilson, D.E. 2009. Urocitellus canus (Rodentia: Sciuridae). Mammalian Species, 834, 1-8.
Steppan, S.J., Storz, B.L. & Hoffmann, R.S. 2004. Nuclear DNA phylogeny of the squirrels (Mammalia: Rodentia) and the evolution of arboreality from c-myc and RAG1. Molecular phylogenetics and evolution, 30, 703-719
Wistrand, H.E. 1972. Predation on a snake by Spermophilus tridecemlineatus. American Midland Naturalist, 88, 511