Vekesdyret: Psychoda grisescens Tonnoir, 1922

Kjønnsorganet til hannen av Psychoda grisescens Tonnoir, 1922

Eg har eit liberalt vekeomgrep.

Psychoda grisescens Tonnoir, 1922 er ein relativt vanleg art som finst vidt utbreidd i heile Europa. Han er ikkje mellom dei enklaste Psychoda-artane å ta, då dei artsspesifikke karakterane er vanskelege å skildra utan særs teknisk språk. Nokre kjenneteikn er at aedeagus har ein paramer som kurvar elegant over distiphallus; den subgenitale plata er U-forma og hårlaus, hypandrium er tilnærma rektangulært og ofte med små tenner på sidene.

Det har vore ein del diskusjon kring kor mykje variasjon som er til stades i P. grisescens. Withers (1988) meinte t.d. at Psychoda pusilla Tonnoir, 1922 berre er ein atypisk morf der sanseorgana på antennene har ei ekstra grein. Eg reknar desse to som eigne artar basert på Ježek (2007), men synst godt nokon kunne beskriva typematerialet av pusilla på nytt. Dette skal finnest ved naturhistorisk museum i Wien.

Meir interessant variasjon, som i litan grad har vore diskutert i litteraturen, kan finnest i retninga dei asymmetriske genitaliane peikar. Alle eksemplar eg har sett, både som illustrasjonar i litteraturen og som eksemplar i samlingar, har hatt parameren peikande til høgre (parameren er den strukturen som krøllar seg opp rundt "hovudskaftet" om lag midt på biletet). Louis Boumans har derimot fotografert eit dyr frå Nederland der denne strukturen peikar til venstre - sjå bilete her. Asymmetri som går i begge retningar er òg observert i slekta Tonnoiriella (Withers 1997). Det kunne vore interessant å vita litt om den genetiske bakgrunnen for desse "keiv-hendte" hannane, og om det òg finst "keiv-hendte" hoer...

Referansar:
Ježek, J. 2007. New Records of Moth Flies (Diptera, Psychodidae) from Poland with description of Apsycha gen.nov. Acta Zoologica Universitatis Comenianae, 47, 145-160.
Withers, P. 1988. Revisionary notes on British species of Psychoda Latreille (Diptera, Psychodidae) including new synonyms and a species new to science. British Journal of Entomology and Natural History, 1, 69-76.
Withers, P. 1997. Tonnoiriella disneyi sp. n. and Threticus balkaneoalpinus, new to Britain (Diptera, Psychodidae). Dipterists Digest, 4, 61-64.

Sommarfuglmyggen og dei skeivfordelte kjønnsratane

 Eg har ingenting imot feministisk filosofi, og det har tydelegvis ikkje Clogmia albipunctata heller.

(Modifisert frå masteroppgåva mi)

Dei aller fleste samlingar eg har gjort av sommarfuglmygg har vore sørgeleg dominerte av hokjønn. Eg seier sørgeleg ikkje fordi eg er misogynist, men fordi morfologi-basert identifisering er langt enklare når ein har med hannar å gjera enn når ein berre har tilgong på hoer.

Eit kjønnstilhøve er vanlegvis om lag 50/50, i alle fall i teorien. Dette har med å gjera at det kjønnet som er i mindretal som regel har ein selektiv fordel - dersom det t.d. er eit fleirtal av hoer i ein bestand vil det vera evolusjonært gunstig å produsera fleire hannar, og vice versa. Såleis vil kjønnstilhøvet halda seg rundt 1:1 - ein såkalla Fisheriansk kjønnsrate (Fisher 1930 sitert i Hamilton 1967).

Så var det dette med teori og praksis. I Budongo-samlinga mi er kjønnstilhøva konsistent skeivfordelte - av 546 eksemplar totalt er berre 120 hannar. Nøyaktig kor stort fleirtal hoene er i varierar, men berre unnataksvis kjem prosentdelen hannar opp mot 50%.

Skeive kjønnsfordelingar er vanlege i samlingar av mange slags insekt, og kan slå ut begge vegar. Innanfor Psychodidae er fenomenet særs vanleg og kan sjåast både i tropane og i tempererte strøk (Svensson, 2009, Wolf et al., 1988, Wagner, 1979, Wagner, 1980), og både i klekkefeller, (Wolf et al., 1988, Wagner, 1979, 1980), malaisefeller (Svensson, 2009, pers.obs.) og lysfeller (Louis Boumans, unpubl.).

Psychoda satchelli Quate, 1955 gjer seg klar til å reise kjerringa - bokstaveleg talt.

Det har vorte foreslått fleire ulike forklaringar på dei skeivfordelte kjønnsfordelingane. Wagner (1980) meinte at fangstmetoden hadde mykje å seie - hoer blei i større grad tiltrukke felledesignet hans enn det hannar blei. Sannsynlegvis har dette noko for seg i einskildhøve, men sidan ein ser det same fenomenet i så mange forskjellige felletypar er det neppe ein god generell forklaring. Andre moglege løysingar kan ligga i artane sine livshistoriske tilpassingar - nokre artar er t.d. heilt eller delvis partenogenetiske, m.a. dei ganske vanlege artane Psychoda lativentris, Ps. alternata, Ps. phalaenoides og Ps. albipennis (dette vil seie at dei produserar avkom gjennom aseksuell reproduksjon). Det kan òg vera ein del av forklaringa at hoene normalt lever fleire dagar lengre enn hannar og såleis har betre tid på seg til å gå i feller (Wagner, 1980)...

Ein evolusjonær faktor som ofte førar til skeivfordelte kjønnstilhøve er låg genutveksling mellom populasjonar og såleis låg konkurranse mellom hannar (Hamilton, 1967). Dette er særleg vanleg hjå parasittiske insekt, nokre midd og ikkje minst barkebiller som formeirar seg ved ekstrem innavl - søskenparing. Sidan ein hann er i stand til å befrukta egga til i teorien eit uendeleg tal på hoer, er det ingen vits i å produsera meir enn ein hann dersom hannane ikkje kjem til å møta konkurranse. Hamilton (1967) fann eit visst empirisk belegg for at kjønnsratar hjå parasittiske insekt jamna seg ut når fleire hoer la egg på same vert.

Radius på sirkelen representerar totalt tal på individ. Kryssa er gjennomsnittsverdiar for vegetasjonstypane.

Dette er særs interessant teoretisk, men sannsynlegvis inga god forklaring for dei fleste Psychodidane. I det minste hannar av slekta Psychoda er særs dyktige til å koma seg frå stad til stad, sjølv om ein kanskje ikkje skulle tru det når ein ser dei fly. Data frå felteksperiment med bola-edderkoppar (Mastophora spp.) tilseier at desse hannane sporar opp moglege partnarar ved å lukta etter feromonar: ungdyr av bolaedderkoppar brukar særs effektive, artsspesifikke kjemiske signal til å tiltrekka seg Psychoda, og kvar Mastophora-art er spesialisert på kvar sin Psychoda-art (Yeargan & Quate, 1996).

Sist, men ikkje minst, er det mange insektgrupper som er sårbare for infeksjonar med ei bakterie som heiter Wolbachia. Denne slekta er godt studert i mange ulike insektgrupper, og er vist å kunne forstyrra utvikling av hannar og føra til partenogenese (jomfrufødsel) i mange ulike vertsartar (Werren, 1997). Det er ikkje kjend Wolbachia frå Psychoda eller andre vanlege sommarfuglmygg, men ein kjenner mange høve frå sandmygg Phlebotominae (Ono et al., 2001, Matsumoto et al., 2008). Hadde eg hatt tid og råd kunne eg ganske enkelt ha sett etter Wolbachia-DNA i Psychodidae-prøvane mine, men det har eg diverre ikkje.

Fleire mini-utdrag kan dukka opp når du minst ventar det.

Referansar:

Hamilton, W. D. (1967) Extraordinary Sex Ratios. Science, 156, 477-488.

Matsumoto, K., Izri, A., Dumon, H., Raoult, D. & Parola, P. (2008) First detection of Wolbachia spp., including a new genotype, in sand flies collected in Marseille, France. Journal of Medical Entomology, 45, 466-469.

Ono, M., Braig, H. R., Munstermann, L. E., Ferro, C. & O'Neill, S. L. (2001) Wolbachia infections of phlebotomine sand flies (Diptera : Psychodidae). Journal of Medical Entomology, 38, 237-241.

Svensson, B. W. (2009) Fjärilsmyggfaunan i ett hagmarksområde och en ladugård i östra Blekinges skogsland. Med en översikt av familjen Psychodidae:s morfologi, systematik och utforskande, samt särskilt de svenska Psychoda s.l. -arternas biologi. Entomologisk Tidskrift, 130, 185-206.

Wagner, R. (1979) Psychodidenstudien im Schlitzerland. - Schlitzer produktionsbiologische Studien (26). Archiv für Hydrobiologie Supplement, 57, 38-88.

Wagner, R. (1980) Lunzer Psychodiden (Diptera, Nematocera). Schlitzer produktionsbiologische Studien (21). Limnologica (Berlin), 12, 109-119.

Werren, J. H. (1997) Biology of Wolbachia. Annual Review of Entomology, 42, 587-609.

Wolf, M., Matthias, U. & Roldan, P. (1988) Estudio del desarrollo de los insectos acuaticos, su emergencia y ecologia en tres ecosistemas diferentes en el departamento de Antioquia. Actualidades Biologicas (Medellin), 17, 2-27.

Yeargan, K. V. & Quate, L. W. (1996) Juvenile Bolas spiders attract Psychodid flies. Oecologia, 106 (2), 266-271.

Vekesdyret: Setomima gloriosa (Tonnoir, 1939)

Hanngenitalia hjå Setomima gloriosa (Tonnoir, 1939).

Setomima gloriosa (Tonnoir, 1939) blei først beskriven basert på dyr samla i Kilembe, som ligg ved Rwenzori-fjella sørvest i Uganda (Tonnoir 1939). Arten vart av Tonnoir plassert i Brunettia, men sidan denne slekta var så dårleg definert fram til 1960-talet sa ikkje dette mykje om slektskapa til arten. Setomima var enno dårlegare definert på denne tida og blei ikkje teken seriøst som sjølvstendig biologisk eining før på 1960-talet (Duckhouse 1966).

S. gloriosa kan kjennast att m.a. på den U-forma bakkanten på undersidan av det tiande bakkroppssegmentet og på den asymmetriske ytre delen av kjønnsorganet; som ein ser på biletet er den høgre "penisen" mykje tjukkare og kraftigare enn den venstre (Duckhouse 1987). Som så mange andre afrikanske Setomima har arten vidare butte gonopodar, antenner av 16 korte og runde segment og cerci med to grupper av karakteristiske føletrådar - ein ytst og ein om lag midt på. Hjå S. gloriosa er sjølve cerciane forma som kyllinglår - dei ligg til høgre på biletet øvst.

Slik ser arten ut i det fri.

Mine eksemplar er tekne på campus ved Makerere-universitetet i Kampala, Uganda, der eg både samla og tok bilete av dei. Frå før er arten kjend frå to funn frå to ulike land. I tillegg til originalfunnet i Rwenzorifjella sør i Uganda er arten funnen 39 km sør for Walikale i den Demokratiske Republikken Kongo (tidlegare Zaire).

Då eg først innsåg at desse dyra høyrde til ein art som var beskriven frå før, blei eg særs entusiastisk og jubla så høgt det let seg gjera å jubla utan å forstyrra nokon. I samlingane mine frå Afrika har eg nemleg over 40 nye artar og berre rundt 3-4 som var kjende for vitskapen frå før.

Referansar:

Duckhouse, D. A. (1966) Psychodidae (Diptera, Nematocera) of Southern Australia: subfamily Psychodinae. Transactions of the Royal Entomological Society of London, 118, 153-220.

Duckhouse, D. A. (1987) A revision of Afrotropical Setomima, elucidation of their genealogical relationships and descriptions of other Afrotropical Psychodinae (Diptera: Psychodidae). Annals of the Natal Museum, 28, 231-282.

Tonnoir, A. L. (1939) Psychodidae. In: British Museum (Natural History): Ruwenzori Expedition 1934-5, 1 (4), 35-80.

Vekesdyret: Lutzomyia longipalpis (Lutz & Neiva, 1912)

Lutzomyia longipalpis (Lutz & Neiva, 1912) syg blod. Frå wikipedia

I tillegg til dei lodne og harmlause små pelsdyra eg jobbar med finst det òg sommarfuglmygg som er økonomisk viktige. Sandmygg, underfamilien Phlebotominae, er gjenstand for stor forskingsinnsats i tropiske land sidan dei kan spreie fleire slags smitte; til dels av særs farlege sjukdomar.

Lutzomyia er ei Sør-Amerikansk slekt som omfattar om lag 400 artar i Sør-Amerika og sørlege delar av Nord-Amerika (Beati et al. 2004). Berre litt i overkant av 30 av artane er dokumenterte smitteberarar, men alle syg dei blod. Dei er naudvendige mellomvertar i livssyklusen til den parasittiske protozoen Leishmania, som forårsakar sjukdomen Leishmaniasis i fleire virveldyr. Ein forenkla versjon av denne livssyklusen er:

1) Lutzomyia stikk ein vert, og Leishmania kjem inn i blodomløpet til verten gjennom myggen sitt spytt
2) Immunsystemet til verten går til angrep på Leishmania ved å omslutta dei i makrofag-celler ("ete-celler", celler i blodet som tek opp framandlekamar).
3) Leishmania parasitterar makrofagane og formeirar seg. I denne prossessen kan han gjera stor skade på verten, delvis avhengig av kva for Leishmania-art det er.
4) Når vertsorganismen igjen vert biten av ein Lutzomyia bryt små Leishmania ut or makrofagane og slår seg til i tarmen til myggen. Her formeirar deg seg att, men utan å skade verten - avkommet skal nemleg ut i spyttet til myggen og la seg overføra til nye vertar.


Ein av vertane Leishmania kan gjera stor skade i er mennesket. Lutzomyia longipalpis er ein av mange sandmygg-artar som kan overføra denne parasitten til folk, sjølv om han ser ut til å foretrekka kveg og sauar (Morrison et al. 1993). Ubehandla leishmaniasis er opp til 100% døydeleg, og over 12 millionar menneske reknast å vera smitta med sjukdomen (WHO 2011).

Dei blodsugande sandmyggane i den gamle verda ber andre slags smitte og høyrer først og fremst til i slektene Phlebotomus og Sergentomyia. Eg har nokre sandmygg i prøvene mine frå Uganda, men sidan eg ikkje er heilt sikker på slektsklassifiseringa til sandmygg har eg ikkje sett så nøye på dei.

Referansar:
Beati, L., Cáceres, A.G., Lee, J.A. & Munstermann, L.E. 2003. Systematic relationships among LutzomyiaInternational Journal of Parasitology, 34, 225-234
Morrison, A.C., Ferro, C. & Tesh, R.B. 1993. Host preferences of the sand fly Lutzomyia longipalpis at an endemic focus of American Visceral Leishmaniasis in Colombia. American Journal of Tropical Medicine and Hygiene, 49, 68-75 sand flies (Diptera: Psychodidae) of Peru and Colombia based on the analysis of 12S and 28S ribosomal DNA sequences. 
WHO, 2011. Leishmaniasis. Tilgjengeleg frå http://www.who.int/leishmaniasis/en/index.html

2010: Året i Psychodidae-taksonomi

2010 er i ferd med å løpa ut, og kva er vel meir naturleg då enn å mimra over året som har gått. Mange si mimring er av typen "året i musikk", "året i film", "året i vitskap" etc.; men sidan eg vil ikkje påberopa meg autoritet på så store felt går eg noko smalare til verks. I det følgjande presenterar eg difor året som gjekk i Psychodidae-taksonomi; meir spesifikt innanfor underfamiliane Psychodinae, Sycoracinae og Trichomyiinae

Året var ikkje veldig produktivt på nybeskrivingsfronten; berre 21 nye taksa vart namngjevne. Dette inkluderar ei ny slekt og ei underslekt, 18 nye artar og eit erstattingsnamn. Ytterlegare 13 artar blei presentert i den 7. internasjonale kongressen for dipterologi (Cordeiro et al. 2010b), men desse er ikkje formelt beskrivne enno.

Mange av dei beskrivne nye artane i 2010 var frå USA. Gregory Curler, som nyleg tok doktorgrad ved universitetet i Tennessee, reviderte Stupkaiella Vaillant, 1973 og beskreiv òg artar i Trichomyia, Australopericoma og Threticus saman med J. K. Moulton (Curler & Moulton 2010a, 2010b). Desse publikasjonane utmerker seg ikkje berre med utførleg beskrivne og godt illustrerte vaksne hannar - dei er òg i mange høve assosiert med like velbeskrivne larvar og puppar. Greg Curler er ein mann for framtida.

Dei to nye slekts-gruppene Perakomyia Ježek, 2010 og Nototelmatoscopus (Josifekia) Ježek, 2010 er begge så langt berre kjend frå ein einskild art kvar; begge frå Malaysia. Perakomyia høyrer til mellom dei mange slektene som på sikt må skiljast ut or den gamle og dårleg definerte Telmatoscopus Eaton, 1904; om nye slektar skal beskrivast ut frå Ježek sitt vanlege detaljnivå vil det nok derimot ta mange år før me kan einast om ein god og stabil taksonomisk ordning på denne artsgruppa. Nototelmatoscopus (Jozifekia) omfattar ein art som openberrt høyrar til i Nototelmatoscopus Satchell, 1953, men som ikkje passar i nokon av underslektene Nototelmatoscopus sensu stricto eller Oscoreopus Ježek, 1989 (Ježek, 2010).

Den gamle kjempen Rüdiger Wagner bidrog med fire artar i år; to frå Tyskland i samarbeid med ikkje-spesialistar (Beran et al. 2010) og to karibiske artar klekt frå vassansamlingar i plantar av Ananasfamilien Bromeliaceae (Wagner & Hribar 2010, Wagner et al. 2010). Dei mest spanande ananas-nyhenda av i år var likevel klekkinga av Psychoda Latreille, 1796 frå ein bromeliade (Bravo et al. 2010) - sjølv om arten foreløpig berre er kjend frå hokjønn og puppe, høyrer han utvilsomt til i Psychoda; som ikkje var kjend frå bromeliadar frå før. Ananasfamilien sitt tilhøve til Psychodidae og andre insekt er forresten eit tema eg må ta opp ein gong, det går det an å minna meg på.

Psychoda albipennis Zetterstedt, 1850 - foto: Louis Boumans.

Det eg personleg synst var mest spanande var oppdaginga av ein subgenital ekstremitet hjå ho-dyr av Philosepedon Eaton, 1904 (Cordeira et al. 2010a). Denne karakteren er tidlegare berre kjend frå Psychoda Latreille, 1796 (sjå figur) og har vore rekna som ein diagnostisk karakter for denne slekta. Dette stadfestar at Philosepedon er nærare Psychoda enn han er t.d. Paramormia og Telmatoscopus - Duckhouse (1985) sitt konsept for Psychodini er betre enn Ježek & van Harten (2005) sitt. Vidare syner det kor viktig det kan vera å sjå på begge kjønn når ein beskriv nye artar - systematisk viktig informasjon kan gå tapt viss for mykje av taksonomien berre er basert på eit kjønn og eit livsstadium.

Snakkast i 2011.

Referansar:
Beran, B., Doczkal, D., Pfister, K. & Wagner, R. (2010) Two new species of Psychodidae (subfamilies Trichomyiinae and Psychodinae) from Germany associated with decaying wood. Zootaxa, 2386, 59-64.
Bravo, F., Silva-Lopes, P. & Bastos, S. (2010) A new Brazilian species of Psychoda Latreille, 1796 (Diptera, Psychodidae) collected in a bromeliad Biota Neotropica, 10.
Cordeiro, D., Chagas, C., Bravo, F. & de Carvalho, C.J.B. (2010). A once-unique character of PsychodaPhilosepedon Eaton (Psychodidae, Psychodinae). S. 53 i Zumbado, M.A. (red.): 7th International Congress of Dipterology Abstracts Volume. Tilgjengeleg frå http://www.nadsdiptera.org/ICD/ICD7/AbstractsICD7.pdf Latreille found in
Cordeiro, D., de Carvalho, C.J.B. & Bravo, F. (2010). New species of Psychoda Latreille (Psychodidae) from Brazil. S. 52 i Zumbado, M.A. (red.): 7th International Congress of Dipterology Abstracts Volume. Tilgjengeleg frå http://www.nadsdiptera.org/ICD/ICD7/AbstractsICD7.pdf
Curler, G. R. & Moulton, J. K. (2010a) Contributions to Nearctic Stupkaiella Vaillant (Diptera: Psychodidae). Zootaxa, 2397, 48-60.
Curler, G. R. & Moulton, J. K. (2010b) Descriptions of three new species of Psychodidae (Diptera) from the southeastern United States. Zootaxa, 2524, 51-62.
Duckhouse, D. A. (1985) A re-examination of Neomaruina (Diptera, Psychodidae), with observations on its life-history and affinities and redefinition of the tribe Psychodini. Annals of the Natal Museum, 26 (2), 601-620.
Ježek, J. (2010) Further new taxa of non-biting moth flies (Diptera: Psychodidae: Psychodinae) from Malaysia. Acta Entomologica Musei Nationalis Pragae, 50, 235-252.
Ježek, J. & van Harten, A. (2005) Further new taxa and little-known species of non-biting moth flies (Diptera, Psychodidae) from Yemen. Acta Entomologica Musei Nationalis Pragae, 45, 199-220.
Wagner, R. & Hribar, L. J. (2010) A new species of moth fly (Diptera, Psychodidae, Psychodinae) collected from Bromeliads in Florida. Zootaxa, 2662, 66-68
Wagner, R., Richardson, B. & Richardson, M. J. (2010) A new psychodid species from Saban tank bromeliads. Studies on Neotropical Fauna and Environment, 45, 121-127.

Vekesdyret: Pericoma nielseni Kvifte, 2010

Pericoma nielseni (hann) - genitalia

Pericoma blandula - ein nærskyld art.

I 1964 fann den danske insektforskaren Boy Overgaard Nielsen nokre sommarfuglmygg han ikkje klarte å plassera. Dei var særs like dei allereie kjende artane Pericoma blandula Eaton, 1893 og Pericoma fallax Eaton, 1893; men skilde seg ved fleire detaljar på hannen sine kjønnsdelar. Hjå dei to nemnde artane har gonopodane - dei to-ledda lemane som sjølve penis ligg mellom - like lang spiss som rot i det ytste leddet (sjå figur til høgre). Sjølve penis er òg ulikt forma. Han beskreiv den nye arten som ein ny art under namnet Pericoma formosa - "den vakre Pericoma" i direkte oversetjing (Nielsen 1964).

Eit godt namn i vitskapleg samanheng skal som kjend helst vera eintydig. Det kan ein diverre ikkje seie om Pericoma formosa - allereie i 1905 vart det beskriven ein sommarfuglmygg-art under dette namnet basert på fossil i baltisk rav (Meunier 1905). Sidan dyra det er snakk om her ikkje har så mykje med kvarandre å gjera og garantert høyrer til ulike artar måtte difor B.O. Nielsen sin Pericoma formosa få eit nytt namn, sidan denne vart beskriven sist. Valet fall på Pericoma nielseni, for å heidra nettopp B.O. Nielsen (Kvifte 2010).

Eg har sjølv fanga P. nielseni ein gong eg samla insekt ved Linnestranda utanfor Drammen. Dyret gjorde ikkje skam på det gamle namnet sitt - formosa tyder "vakker".

Referansar:
Kvifte, G. M. (2010) Pericoma nielseni nom. nov., a replacement name for Pericoma formosa Nielsen, 1964, preoccupied by Pericoma formosa Meunier, 1905 (Diptera: Psychodidae). Zootaxa, 2726, 68. Link.
Meunier, F. (1905) Monographie des Psychodidae de lámber de la baltique. Annales historico-naturales Musei nationalis Hungarici, 3, 235-255.
Nielsen, B. O. (1964) Studies on Danish Psychodidae (Diptera: Nematocera) II. Natura Jutlandica, 12, 149-161.

Vekesdyret: Berdeniella freyi (Berdén, 1954)

Hann-genitalia hjå Berdeniella freyi (Berdén, 1954), sett frå sida. Henta frå Vaillant 1976.

Berdeniella er ei mangfaldig slekt av overveiande europeiske Psychodidae, kor dei fleste er knytt til bekkar og kjelder i fjellområde. Det er kjend 63 beskrivne artar til no, for det meste i Sør- og Sentraleuropa (Ježek 2005). I Skandinavia finst det ein registrert art - Berdeniella freyi (Berdén, 1954).

Berdén (1954) beskreiv først B. freyi i slekta Pericoma, som hadde ei vidare definisjon på 1950-talet enn i dag. Som Pericoma har Berdeniella "perleforma" antennesegment; ikkje laukforma som mange andre sommarfuglmygg-grupper i Europa. Dei sikraste definerande karakterane til Berdeniella er derimot å finna på dei såkalla cercopodane på genitaliane. I motsetnad til andre Pericoma-liknande slekter har dei berre èin (eller to) utvekstar her - desse har i tillegg nokre unike, små korte piggar ved rota (Vaillant 1976). Innanfor Berdeniella er dei ulike artane enklast å sjå skilnad på gjennom forma på sjølve penis.

Genitalia ovanifrå. Frå Vaillant 1976

B. freyi er vidt utbreidd i Europa; i Fauna Europaea er arten nemnd frå Skandinavia i nord til Spania, Italia og Serbia i sør. Dei einaste publiserte norske funna av arten er frå Røsvik i Nordland (Nielsen 1965), men i samlingane ved Bergen Museum finst det i tillegg eksemplar frå Nord-Fron i Oppland og Evenes.



 Referansar:
Berdén, S. 1954. Taxonomical notes on Psychodidae (Dipt. Nem.) II. Four new species of Pericoma from Fennoscandia. Opuscula entomologica, 19, 33-39.
Ježek, J. 2006. Psychodidae (Diptera) of the Jeseníky Protected Landscape Area and its environs with descriptions of two new Berdeniella species from the Czech Republic. Acta Entomologica Musei Nationalis Pragae, 46, 151-192.
Nielsen, B. O. 1965. Psychodidae from Norway and Sweden. Opuscula entomologica, 30 (1-2), 143-152.
Vaillant, F. 1976. Psychodidae - Psychodinae. Pp. 183-206 in: Lindner, E. (ed.) Die Fliegen der Palaearktischen Region. Lief. 313. E. Schweizerbart'scheVerlagsbuchhandlung, Stuttgart.

Vekesdyret: Clogmia albipunctata

Clogmia albipunctata (Williston, 1893) i Ghent, Belgia. Foto frå wikimedia commons.

Clogmia albipunctata (Williston, 1893) er mellom dei vanlegaste illustrasjonsfotoa i nyare publikasjonar om sommarfuglmygg. Det finst fleire grunnar til dette, mellom anna at dyret i motsetnad til dei fleste andre psychodidar ved mange høve let seg bestemma til art berre ut frå fotografi. Vidare gjer arten seg godt på bilete, er særs vidt utbreidd og er ikkje minst vanleg i dei same habitata som det makrofotografar er.

I mange publikasjonar vert det hevda at arten er kosmotropisk, det vil seie at han finst i tropiske strøk over heile verda. I seinare tid har ein derimot funne arten stadig lenger nordover, med funn i Tyskland (Werner 1997), Belgia (Boumans et al. 2009) og Nederland (Boumans 2009). Det er enno ikkje kjend funn frå Skandinavia eller dei britiske øyer, men det er nok berre eit spørsmål om tid før invasjonen når hit òg. Alle sikkert bestemte funn i samlinga mi til no kjem frå Kroatia.

C. albipunctata lever opphavleg i grunt, næringsrikt vatn; til dømes i vassfylte hol i tre. I Europa er arten først og fremst ein innandørs-art som helst lever i baderom, på kjøkken og liknande. På sjukehus kan han føra til problem - ved dårlege hygieniske tilhøve kan larvane til og med infisera sår, såkalla myasis (Tu et al. 2007). Dette høyrer heldigvis til unnataka - normalt er ikkje desse myggane skadedyr.

Dersom nokre av mine lesarar (viss eg har nokon) finn sommarfuglmygg på baderomma sine, vil eg gjerne sjå bilete og helst motta eksemplar i sprit.

Referansar:
Boumans, L. (2009). De WC-motmug Clogmia albipunctata, een opvallend maar onopgemerkt element van onze fauna (Diptera: Psychodidae). Nederlandse Faunistische Medelingen, 30, 1-10.
Boumans, L., Zimmer, J.-Y. & Verheggen, F. (2009). First records of the 'bathroom mothmidge' Clogmia albipunctata, a conspicuous element of the Belgian fauna that went unnoticed (Diptera: Psychodidae). Phegea, 37, 153-160.
Tu, W. C., Chen, H. C., Chen, K. M., Tang, L. C. & Lai, S. C. 2007. Intestinal myasis caused by larvae of Telmatoscopus albipunctatus in a Taiwanese man. Journal of Clinical Gastroenterology, 41, 400-402.
Werner, D. (1997). Studies on some moth flies (Diptera: Psychodidae) with the first record of Clogmia albipunctata in central Europe. Entomological News, 108, 273-282.

Sommarfuglmygg - kva er det?

Hovudinteressa mi som forskar dreier seg om artsrikdom og systematikk innanfor sommarfuglmygg (Diptera: Psychodidae). Desse vakre dyra er små lodne mygg som på grunn av dei hårute vengene overfladisk kan minna om små møll. Familien finst utbreidd på alle kontinent, og det er kjend nærare 2500 beskrivne artar. Det reelle artstalet kan derimot vera opp mot ti gongar så høgt (Wagner & Ibañez-Bernal 2009).

Bilete til venstre frå wikipedia

Familien har enno ikkje vorte systematisk kartlagt i Noreg, kor det til no er registrert totalt 27 artar (Håland & Andersen 1996, Andersen & Amundsen 1997). I tillegg kjem det ein del artar som er kjende frå upubliserte funn.

Vaksne sommarfuglmygg flyg dårleg, og vert difor sjeldan funne langt frå levemiljøet til larvene sine. Dei fleste artane har larvestadia sine i ferskvatn eller i særs fuktig jord, mose o.l.; ein del vanlege artar lever i sopp eller kumøkk. Det er kjend både særs økologisk spesialiserte artar og generalistar som kan leva i mange ulike slags miljø, og det økologiske mangfaldet i gruppa har gjort at dei har vorte foreslått som indikatorartar (Wagner 1979).

Den sikraste måten å artsbestemma sommarfuglmygg på er å studera mikroskop-preparat av hannen sine genitaliar. Andre gode karakterar finnest på munndelane, antennene og vengene. Særskild for familien er vengeskjela som gjev dyra den møll-liknande utsjånaden sin, og ikkje minst askoidane. Dette er særeigne, tråd-forma organ som sit på antenneledda hjå dei fleste artane og truleg nyttast til å lukta med.

Det finst mange grunnar til å jobba med nettopp sommarfuglmygg. Det økologiske mangfaldet dei ulike artane viser tyder på at artsrikdomen innanfor gruppa kan fungera som eit mål på økologisk kompleksitet - jo fleire ulike habitat det finst i eit område, jo fleire ulike slags sommarfuglmygg kan ein rekna med å finna. Vidare er det eit poeng for meg å jobba med ei dårleg undersøkt gruppe for å bidra til å utvida spekteret av organismar som er undersøkt økologisk med gode vitskaplege metodar. Mykje økologisk kunnskap om artsrikdom er basert på nokre få indikatorgrupper, og å studera taksa utanfor desse gruppene kan bidra til å gjera tolkingar av naturlege prosessar meir fullstendige (Wilson et al. 2007). Hovudargumentet til at eg har vald meg nettopp Psychodidae som masterdyret mitt er nok likevel estetisk - dette er vakre dyr!

Referansar:

Andersen, T. & Amundsen, E. (1997). The Siebke Collection of Norwegian Moth Flies (Diptera: Psychodidae). Fauna Norvegica Ser. B., 44, 91-93

Håland, Ø. & Andersen, T. (1996). Psychodidae - Sommerfuglmygg. Pp. 191-193 i Aagard, K. & Dolmen, D. (eds.): Limnofauna Norvegica - Katalog over norsk ferskvannsfauna. Trondheim: Tapir Akademisk forlag

Wagner, R. (1979). Psychodiden (Diptera) als Gewässerindikatoren. Mittelungen der DGaaE, 1, 67-71

Wagner, R. & Ibañez-Bernal, S. (2009). Psychodidae (sand flies, and moth flies or owl flies). Pp. 319-335 i Brown, B.V., Borkent, A., Cumming, J.M., Wood, D. M., Woodley, N.E. & Zumbado, M.A. (eds.): Manual of Central American Diptera. Volume 1. Ottawa: NRC Research Press

Wilson, J.R.U., Proches, S., Braschler, B., Dixon, E.S. & Richardson, D.M. (2007). The (bio)diversity of science reflects the interests of society. Frontiers in Ecology and the Environment, 5, 409-414